Gelecek, Ocak 2004
Bundan iki sene önce, 11 Eylül’den bir ay kadar sonra yazdığım bir yazıda ABD’de filizlenmeye başlayan savaş-karşıtı hareketin dinamiklerini incelemeye çalışmıştım (“AmeriKKKanlaşmaya Karşı Mütereddit Bir Barış Hareketi: ‘İntikam Değil Adalet İstiyoruz’, Birikim 151: 44-51). Hareketin geleceğine ilişkin iki spekülatif not düşmüştüm yazının sonunda: Birincisi, hareket zaman içinde kalabalıklaşmaya ve örgütsel yoğunluğu artmaya başladığında radikal seslerin (daha önce Vietnam Savaşı sırasındaki seferberlikte olduğu gibi) politik-liberal/sosyal-demokratik unsurların ağır basmasıyla “normalize” edilip edilmeyeceğini sormuştum. İkinci olarak da hareketin ulusötesi dayanışma bağlantılarını başarıyla kurup kuramayacağını, ülkenin ulusal dinamiklerinin çekim kuvvetini kırmasının mümkün olup olamayacağını merak etmiştim. İki sene, ve hareket örgütleri açısından en az iki muazzam “başarısızlıktan” (Afganistan ve Irak işgallerinin durdurulamaması) sonra, merak kisvesinde aktardığım endişelerimin haklı çıkmaya başladığını düşünüyorum. Umarım önümüzdeki aylarda olup bitecekler beni yanlışlar.
11 Eylül felaketinden Irak işgalinin dokuzuncu ayına kadar ortaya iki katmanlı bir savaş-karşıtı hareket çıktı. Üstteki katmanda ulusal koalisyonlar var, eyalet ya da şehir bazında farklı farklı toplumsal meseleler etrafında örgütlenmiş gruplar uğraştıkları meseleleri (ırkçılık, sosyal hizmetler, suç, tüketici hakları, vs.) askıya alıp Bush iktidarının “terörizmle savaş” ile belirlenen dış ve iç politikalarına karşı ortak gündemler oluşturarak bir araya geldiler. Bunun altında, ulusal ve eyalet-bazlı koalisyonlarla zorunlu olarak organik bağlantısı olmayan (ama sık sık onlarla işbirliği yapan) sayısız yerel örgütün oluşturduğu heterojen katman bulunuyor. Dini kurumlar, kent ve kasaba bazlı barış dernekleri, düşünce klübü formunda kurulmuş savaş-karşıtı gruplar, sendikalar, lise ve üniversite öğrencilerinin sayıları inanılmaz bir hızla artan barış örgütleri, etnik gruplar etrafında örgütlenen gruplar bu katmanı oluşturan unsurlara örnek verebilir.
İki sene zarfında savaş-karşıtı hareketin “görünür” kılınması ve ulusötesi bağlantılarının kurulması ulusal koalisyonlar sayesinde oldu. Barbara Epstein’ın Monthly Review’in Eylül sayısında (“Notes on the Antiwar Movement”, www.monthlyreview.org/0703epstein.htm) hatırlattığı gibi koalisyonların sokak eylemlerini koordine etmekten sonraki en önemli katkısı ulusal savaş-karşıtı propaganda için kaynak toplayıp yayın yapmaktı. Süreçte şu beş ulusal koalisyon öne çıktı: Act Now to Stop War and End Racism (ANSWER, www.internationalanswer.org), Not In Our Name (NOIN, www.notinourname.net/index.html), United for Peace and Justice (UfPJ, www.unitedforpeace.org), Move On (www.moveon.org) ve Win Without War (www.winwithoutwarus.org). Bu sıralama, bana göre, koalisyonların muhalefet yelpazesinde en soldan en sağa olan konumlarını da betimliyor. Demokrat Parti (DP) ile organik bağlantıları olan MoveOn ve Win Without War, kendi tanımlarına göre “anaakım” muhalefeti, “saygın” sivil toplum örgütlerini temsilen kurulmuş koalisyonlar ve özellikle işgalin başından beri savaş-karşıtı faaliyetlerini Kasım 2004 seçimlerinde Bush’a karşı DP’yi, esasen aday Howard Dean’i desteklemeye odakladılar.
Irak işgalinden önce en çok ses getiren sokak eylemleri ise ABD saldırganlığına en çabuk ve en radikal örgütlü tepkiyi veren ANSWER ve ardından UfPJ koalisyonlarının yoğun emek ve çabalarıyla gerçekleşti. ANSWER, çekirdeğinde neo-stalinist olarak tanımlanabilecek bir parti olan Dünya İşçileri Partisi’nin (www.workers.org) bulunduğu Uluslararası Eylem Merkezi’nin (www.iacenter.org) 11 Eylül’den bir-iki hafta sonra düzenlediği toplantılarla başladı, kısa sürede şaşırtıcı bir biçimde genişledi. Radikal bir antiemperyalist ve antikapitalist söylem benimseyen ANSWER’ın bu söylemi paylaşmayan pek çok grubu da eklemleyerek yarattığı çekim kuvvetinin önemli bir sebebi, bence, UfPJ ve NOIN’in sahneye ancak bir sene sonra, 2002 sonbaharında çıkmaları. ANSWER özellikle Batı Sahili’nde en köklü ve geniş dayanışma ağlarına sahip, Doğu Sahili’nde (başta New York alanı – Connecticut, New Jersey, Long Island – ve Boston çevresi olmak üzere) boşluğu ANSWER’ın uç konumlarından rahatsız olan beyaz, orta sınıf demokratik-sosyalist ve sol-liberal gruplar UfPJ’i kurarak doldurdular.
Özellikle bu iki koalisyonun ve onlarla yakın işbirliği yapan NOIN’in faaliyetleri önemli, bu üçünün temsil ettiği politik grupların hemen hepsinin (en azından yolun başında) savaş-karşıtlığı dışında paylaştıkları bir ortak ilke daha vardı: ABD siyaseti üstündeki (yaklaşık 150 yıllık) Demokratlar-Cumhuriyetçiler tekelini kırıp ilerici bir alternatif inşa etmek. Tabii bunun somut bir politik gündem olarak bütün gruplarda etkin olduğunu iddia etmiyorum, özellikle 2003 yılı içinde Bush iktidarından bir an önce kurtulmak adına “anaakım” muhalefete verilen tavizler bunun böyle olmadığını gösterdi zaten. Yine de, tüm etnik unsurlarıyla ABD işçi sınıfının meselelerini hakkını vererek federal hükümet gündemine taşıyabilecek bir “üçüncü yol” fikri, ham, eklemlenmemiş bir politik irade olarak mevcuttu. Ne yazık ki bu üç koalisyon, ortak çalışma yolları arayarak faaliyetlerini daha cüretkâr bir şekilde, politika üzerindeki kapitalist yozlaşma ve yolsuzluk tekelini ortadan kaldırma hedefine yönlendiremediler. Bunda kuşkusuz kimi sosyalist de dahil olmak üzere pek çok muhalifin “kısa vadede Bush’un ayağı kaydırılmalıdır” görüşünü benimsemesi etkili oldu.
Washington DC merkezli Peace Action örgütünün (www.peace-action.org) önde gelen isimlerinden Paul Loeb’in Common Dreams’e 30 Temmuz’da yazdığı bir analizde (“Hope Out of Quagmire: New Peace Movement Opportunities”, www.commondreams.org/views03/0730-01.htm) saptadığı gibi işgal-sonrası dönemdeki bazı gelişmeler (Bush iktidarının yalanlarının ispat edilmesi, Irak’ta artan şiddet, yüksek işgal harcamaları, ABD’deki ekonomik krizin keskinleşmesi, vs.) harekete yeni fırsatlar ve açılımlar sağlıyor. 2003 sonu ve 2004 başında yapılam ve planlanan eylemler de Irak’taki ABD askerlerinin “evlerine dönmesi” ve işgalin sona erdirilmesi, Bush ve şakirtleri hakkında söyledikleri yalanlar yüzünden yasal işlem yapılması, “adil bir BM girişimi” önderliğinde Irak’a yardım edilmesi, ABD hükümetine savaş tazminatı ödetilmesi, ülke içindeki anti-terörizm faaliyetlerinin eleştirisi temalarına odaklanıyor. Ne var ki, bence, Irak’tan çekilmekle ve “nasıl bir BM?” sorusuyla ilgili net politik çözümler üretilemedikçe, yurttaşlar bu çözümlerin sahihliğine ikna edilmedikçe, Pentagon militarizmi ile Wall Street kapitalizmi arasındaki net bağlar üzerinden politika yapılmadıkça hareketin çeşitli unsurları daha pragmatik siyasa önerileri olan ve 2004 seçim savaşına hazırlanan DP’nin çekim alanına kapılıyorlar.
Geçmeden Irak’la ilgili olarak kısa bir not düşeyim: ANSWER’da askerin Irak’tan nasıl çekileceği, ülkenin nasıl bir politik iradeye bırakılması gibi somut ayrıntılar pek tartışılmazken UfPJ içinde de bu tür pratik sorunlara antiemperyalist çizginin dışında yanıtlar bulunmaya çalışılıyor. Haziran’da UfPJ’in koordine ettiği Ulusal Strateji Konferansı, mesela, dış politika için ilerici alternatifler sunmaktansa Bush hükümetinin ülke içindeki antidemokratik faaliyetlerine odaklandı. Iraklı siviller hakkında sadece “endişeler” dile getirilirken ülke-içi meselelerin ele alınmasında kullanılan dil çok daha radikal ve kapsamlıydı.
Hem yer darlığından, hem de ilerici muhalif enerjilerin çoğu şu an ANSWER ve UfPJ koalisyonlarında yoğunlaştığından burada bu ikisine odaklanıyorum.
Bağımsız konumlardan sol muhalefet yapan bazı gruplar (başta anarşist ve kapitalist küreselleşme karşıtı koalisyonlar) koalisyonların başarısızlıklarını tartışmamasını, özellikle de “liberal/legalist” kaygılarla doğrudan eylem, sivil itaatsizlik, sabotaj gibi eylem formlarını dışlamalarını eleştirdiler. Buna ek olarak özellikle ANSWER hiyerarşik örgütlenme eğilimleri nedeniyle suçlandı. UfPJ görünürde daha anarşizan olan karar alma mekanizmalarıyla ANSWER eleştirilerine katılırken kendi örgüt formunda da fazlasıyla beyaz, orta sınıf (ve 40 yaş üstü) muhaliflerin gündemlerinin hakim olmasıyla ilgili eleştirileri görmezden geldi. (UfPJ koalisyonlarını birbirine eklemleyen bu beyaz eylemciler Demokrat Parti içinde çalışan Amerika’nın Demokratik Sosyalistleri örgütüne üyeler.) Hareketin genelinde nüfustaki oranlarından çok çok az oranlarda temsil edilen siyah, müslüman, Arap, Güney Asyalı, Latino, Çinli, vs. gruplar çoğu meselelerine daha içten ilgi gösteren ANSWER’la çalışmayı tercih ettiler. Örneğin UfPJ içinde Filistin sorununu emperyalizm ve ABD saldırganlığı ile ilişkilendirmeye çalışan Arap ve/veya Müslüman gruplar koalisyon merkezindeki Musevi sosyalist ve liberallerin yoğun muhalefeti yüzünden marjinlere itildiler. Açıkçası New York’ta Türkiye’li savaş-karşıtlarının sesini duyurmak için Barış İnsiyatifi/Türkiye’yi (www.peace-initiative-turkey.net) örgütlerken UfPJ ile ilişki kurduğumuz zamanlarda biz de dışlanmış hissettik kendimizi.
Öte yandan ANSWER da UfPJ’in DP’li senatör ve vekillerle flörtünü, Howard Dean’in başkanlık kampanyasını desteklemesini, Irak’tan çekilme konusunda net olmayan, ikircikli tavrını, özetle, somut bir antiemperyalist konum almaktan çekinmesini topa tutuyor. Gerçekten de UfPJ içindeki bazı merkezi unsurlar (ağırlıklı olarak, aralarında muhalif kiliselerin de bulunduğu New York’lu beyaz, sol-liberal örgütler) Irak ve Ortadoğu’ya odaklanmaktansa gelecek seçimlerde Bush’u devirebilecek “ilerici” bir DP adayına iç politika önerileri sunmayı tercih ediyorlar. Bu tavır, savaş-karşıtlığının ulusötesi bağlarını önemsemeyen içedönük bir eğilim olarak eleştiriliyor.
İki koalisyon arasındaki koordinasyon ilişkisi de gerilimli. Temmuz ayında ANSWER’ın ısrarlı birlik çağrısı sonucu UfPJ (konuştuğum eylemcilere göre “zorla”) 25 Ekim’de Washington DC’de yapılacak bir gösteride beraber çalışmayı kabul etti. “Irak işgalinin sona erdirilmesi” ortak çağrısı etrafında yapılan eylem işgal öncesinde yapılanlara nazaran sönük geçti (ulusal bir çağrıya 20 bin civarında insan geldi). Bu eylemin savaş-karşıtı hareketin DP’ye kooptasyonu eğilimini tersine çevirmek babında olumlu açılımlar sağladığı söylenemez. Bundan sonraki seferberlik çağrısı olan 20 Mart’ta da UfPJ’in eylemi DP kampanya faaliyetlerinden biri olarak çerçeveleyeceği tahmin edilebilir. (Aralık ortası itibariyle Saddam Hüseyin’in yakalanmış olması, tüm seçim kampanyası zeminini toptan sağa kaydıracak bir gelişme olabilir. O zaman muhalif hareketin felcolma hali daha da pekişecektir.)
Hareketin orta-sınıfsal karakteri, soldan bakan pek çok bağımsız eylemci ve araştırmacının dikkati çektiği gibi, iki koalisyona da musallat olan bir hal. Mesela, koalisyon ve örgütlerin pek çoğu ajitprop faaliyetleri için internete fazlasıyla ağırlık verirken yoksul ve mağdur kesimlerin düzenli (ya da hiç) internet erişimi olmadığını unutuyorlar. Tabandan örgütlenme yerine DP’ye yakınlaşan ve kendini solda gören pek çok grup son 20 senedir ABD yurttaşlarının yarısının sandık başına gitmediğini, bu nüfusun çoğunlukla beyaz-olmayan ve proleter bir profili bulunduğunu görmezden geliyorlar.
Halbuki ABD ordusuna hayatını kiralayan ve ölmeye gönderilen yoksul emekçiler içinde, belini bir türlü doğrultamayan siyah, Latino, yeni göçmen haneler arasında, varlık mücadelesi veren sendikal hareket içinde, iş güvencesi kalmamış beyaz-yakalılar ordusunda kapitalizmin yıkıcılığı ile militarizmin saldırganlığı arasındaki bağların öyle ya da böyle ayırdında olan ve sosyal adalet özlemi duyan bir sürü yurttaş var. Mücadeleye dahil edilmedikleri sürece ya oy sandığından uzak durup bayrak sallamaya devam edecekler, ya da yine Demokratlar’dan medet umup sittininci kez hayal kırıklığına mahkum olacaklar.
